อวนไม่มีเจ้าของ ยังจับปลาอยู่ — ปัญหาอวนผีในทะเลไทย

อวนไม่มีเจ้าของ ยังจับปลาอยู่ — ปัญหาอวนผีในทะเลไทย

ที่ไหนสักแห่งนอกชายฝั่งเกาะเต่า อวนลอยเส้นเดี่ยว (monofilament gillnet) ลอยเกี่ยวพันยอดหินใต้น้ำอยู่ ชาวประมงที่วางมันหายไปนานแล้ว — อวนติดโขดหิน สายขาด เครื่องมือถูกทิ้ง เรื่องนั้นเกิดขึ้นเมื่อหลายเดือนก่อน แต่อวนยังจับสัตว์อยู่ ปลาสากตัวหนึ่งค้างนิ่งในตาข่าย ตายแล้ว ข้างหลังมันคือปลาเม่น ด้านล่าง ปะการังกิ่งก้านถูกม่านไนลอนกดจนแบนราบ — ไนลอนที่ต้องใช้เวลาหลายสิบปีกว่าจะย่อยสลาย

นี่คือ "การประมงผี" (ghost fishing) — คำเรียกปรากฏการณ์ที่เครื่องมือประมงที่ถูกทิ้ง สูญหาย หรือถูกปล่อยทิ้งยังคงดักจับและฆ่าสิ่งมีชีวิตในทะเลต่อไป โดยไม่มีใครอยู่ปลายสายอีกแล้ว เฉพาะในน่านน้ำไทย อวนผีทำร้ายหรือฆ่าสัตว์ทะเลอย่างร้ายแรงถึงปีละ 300 ตัว ตามข้อมูลของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ในระดับโลก UNEP และ FAO ประเมินว่าเครื่องมือประมงราว 640,000 ตันไหลลงสู่มหาสมุทรทุกปี ไม่มีชิ้นไหนมีสวิตช์ปิด

ผลสำรวจจากนักดำน้ำอาสาสมัคร

ในเดือนมกราคม 2025 Mongabay รายงานเกี่ยวกับโครงการวิทยาศาสตร์ภาคประชาชน (citizen-science) ที่ส่งนักดำน้ำอาสาสมัครที่ผ่านการฝึกไปสำรวจอวนผีทั่วจุดดำน้ำในประเทศไทย ผลลัพธ์น่าสะเทือนใจ: มีการบันทึกเครื่องมือประมงที่ถูกทิ้ง 606 ชิ้น คิดเป็นพื้นที่อวนกว่า 1,200 ตารางเมตร รวมถึงเชือกและสายเอ็นอีกหลายร้อยเมตร

เครื่องมือเหล่านั้นไม่ได้ว่างเปล่า สิ่งมีชีวิตหลากหลายชนิด — ตั้งแต่ปะการังแข็งที่เป็นโครงสร้างแนวปะการัง ปู หอยทะเล ฝูงปลา ไปจนถึงนักล่าชั้นยอดของห่วงโซ่อาหาร — ล้วนติดอวน ปลาสาก ปลาเก๋า ปลาค้างคาว และปลาเม่นอยู่ในบรรดาสัตว์ที่ตาย เช่นเดียวกับปะการังกิ่งก้านที่ใช้เวลาหลายสิบปีในการเติบโต และหอยนักล่าขนาดใหญ่ที่มีบทบาททางนิเวศในการควบคุมสาหร่าย

การศึกษานี้เปิดเผยกลไกที่ทำให้อวนผีมีพลังทำลายล้างเป็นพิเศษ: "ปฏิกิริยาลูกโซ่ของการพันติด" (entanglement cascade) สัตว์ที่ติดอวนดึงดูดสัตว์กินซาก สัตว์กินซากก็ติดอวนตาม พวกมันดึงดูดนักล่าอีกชั้นซึ่งก็ถูกจับเช่นกัน อวนจึงสร้างวงจรแห่งความตายที่ขับเคลื่อนตัวเองไปเรื่อย ๆ จนกว่าตาข่ายจะย่อยสลาย — ซึ่งสำหรับอวนสังเคราะห์สมัยใหม่ อาจใช้เวลา 300 ถึง 600 ปี

ตัวเลขเบื้องหลังหายนะเงียบ

• เครื่องมือประมงสูญหายทั่วโลก (ต่อปี): ~640,000 ตัน — ประมาณการโดย UNEP/FAO
• สัดส่วนเครื่องมือประมงที่สูญหาย: เกือบ 2% ต่อปี
• อวนลอยที่สูญหายต่อปี: มากพอปกคลุมพื้นที่ 2,963 ตร.กม.
• ลอบและกับดักที่สูญหาย: >25 ล้านชิ้นต่อปี
• สัดส่วนมลพิษพลาสติกในทะเล: ~10% ทั่วโลก สูงถึง 50% ในบางภูมิภาค
• สายพันธุ์ที่ได้รับผลกระทบ: 66% ของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทางทะเล, 50% ของนกทะเล, 100% ของเต่าทะเลทุกชนิด

อวนผีไม่ใช่ปัญหาชายขอบ แต่เป็นขยะทะเลอันตรายที่มีน้ำหนักรวมมากที่สุดในทุกประเภท และเป็นมลพิษพลาสติกรูปแบบเดียวที่ถูกออกแบบมาเพื่อจับและกักขังสิ่งมีชีวิตโดยเฉพาะ

ทำไมแนวปะการังไทยถึงแบกรับหนักกว่า

ประเทศไทยมีเงื่อนไขที่ทำให้อวนผีสะสมได้ง่ายเป็นพิเศษ — ประมงชายฝั่งที่เข้มข้น ระบบแนวปะการังหนาแน่น และกระแสน้ำแรง อวนที่สูญหายหรือถูกทิ้งในทะเลเปิดจะลอยมาเกี่ยวกับยอดหินใต้น้ำ ผนังแนวปะการัง และโขดหิน — โครงสร้างเดียวกันที่ทำให้จุดดำน้ำไทยมีชื่อเสียงระดับโลก

งานวิจัยปี 2025 ที่ตีพิมพ์ใน Frontiers in Marine Science ศึกษามลพิษพลาสติกจากเครื่องมือประมงที่สูญหายบนยอดหินใต้น้ำในอ่าวไทย ผลการศึกษายืนยันสิ่งที่นักดำน้ำรายงานมาหลายปี: ยอดหินใต้น้ำทำหน้าที่เหมือนแม่เหล็กดูดอวนผี รวบรวมเศษซากบนโครงสร้างที่เป็นแหล่งรองรับความหลากหลายทางชีวภาพสูงสุด

ความเสียหายไม่ได้จำกัดแค่การพันติด อวนที่คลุมกลุ่มปะการังยังบดบังแสงแดด จำกัดการไหลเวียนของน้ำ และสร้างบาดแผลจากการเสียดสีที่เปิดช่องให้โรคเข้าโจมตี บนแนวปะการังที่เครียดอยู่แล้วจากการระเบิดปลาหรืออุณหภูมิน้ำที่สูงขึ้น อวนผีอาจเป็นปัจจัยที่พลิกสถานะปะการังจาก "เครียด" เป็น "ตาย"

นักดำน้ำไทยลงมือทำอะไรบ้าง

การตอบสนองจากชุมชนนักดำน้ำไทยนั้นเป็นรูปธรรมและเติบโตขึ้นเรื่อย ๆ EJF (Environmental Justice Foundation) จัดกิจกรรมดำน้ำเก็บขยะในจังหวัดชุมพร ระยอง และชลบุรี โดยนักดำน้ำอาสาสมัครช่วยปลดปล่อยแนวปะการังจากอวนกว่า 300 กิโลกรัม นอกชายฝั่งภูเก็ต ทีมนักดำน้ำราว 20 คนออกปฏิบัติการเก็บกู้เป็นประจำ พร้อมเครื่องมือตัด ถุงเก็บ และสมุดบันทึกข้อมูล

ในด้านอุปทาน EJF เก็บรวบรวมเครื่องมือประมงใช้แล้ว 130 ตันจากชุมชนชายฝั่งตลอดแนวชายทะเลไทย และส่งเข้าโครงการรีไซเคิล — แปรรูปอวนที่ถูกทิ้งเป็นผลิตภัณฑ์อย่างหน้ากากป้องกัน (face shield) และสิ่งทอจากไนลอนรีไซเคิล โครงการรับซื้ออวนคืนระดับชาติสามารถเก็บกู้ได้ 100 ตันภายในสองปีแรก

ที่หมู่เกาะสิมิลัน เจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติดำน้ำกู้อวนผีที่พันเกี่ยวแนวปะการังน้ำลึก ป้องกันอันตรายเพิ่มเติมต่อพะยูน เต่าทะเล และโลมาที่สัญจรผ่านพื้นที่

• กิจกรรมดำน้ำเก็บอวนของ EJF: เก็บอวนกว่า 300 กก. ใน 3 จังหวัด
• การเก็บจากชุมชน: รีไซเคิลเครื่องมือเก่า 130 ตัน
• โครงการรับซื้ออวนคืน: เก็บกู้ได้ 100 ตันใน 2 ปี
• การสำรวจโดยนักวิทยาศาสตร์ภาคประชาชน: บันทึกอวนผี 606 ชิ้นในการศึกษาเดียว

อวนผีในเดือนเมษายน 2026 — ภัยซ่อนเร้นกลับมาอีกครั้ง

ในเดือนเมษายน 2026 Euronews นำเสนอสารคดีเชิงสืบสวนเรียกเครื่องมือประมงผีว่า "ภัยซ่อนเร้นที่ก้นทะเลและมหาสมุทร" โดยชี้ให้เห็นว่าแม้จะมีการตระหนักรู้มาหลายทศวรรษ ปริมาณเครื่องมือประมงที่ถูกทิ้งลงทะเลก็ยังไม่มีแนวโน้มลดลง รายงานดังกล่าวเน้นย้ำว่าความพยายามเก็บกู้ในปัจจุบัน — แม้จะยอดเยี่ยมเพียงใด — ก็ยังตามไม่ทันอัตราการสูญเสีย

สำหรับนักดำน้ำในประเทศไทย อวนผีไม่ใช่เรื่องนามธรรม แต่เป็นสิ่งที่พบเจอได้บนแนวปะการังจริง ๆ แล้วต้องตัดสินใจว่าจะว่ายผ่านไป หรือจะลงมือทำอะไรสักอย่าง การรายงานตำแหน่งอวนผีให้ผู้ประกอบการดำน้ำและเจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติคือสิ่งขั้นต่ำที่ทำได้ การเข้าร่วมกิจกรรมเก็บกู้อวนอย่างเป็นระบบ — โดยต้องผ่านการฝึกอย่างเหมาะสม เพราะการตัดอวนที่มีสัตว์ติดอยู่ใต้น้ำนั้นอันตรายจริง ๆ — คือขั้นตอนถัดไป และการกดดันอุตสาหกรรมประมงให้นำเครื่องมือที่ติดตามและเก็บกู้ได้มาใช้คือทางออกระยะยาวที่การดำน้ำอาสาสมัครไม่มีวันทดแทนได้

อวนที่ไม่มีเจ้าของก็ยังเป็นอวน มันไม่สนว่าไม่มีใครตั้งใจทิ้งมันไว้ตรงนั้น มันจับสิ่งที่มันจับได้ ฆ่าสิ่งที่มันฆ่าได้ แล้วรอ — บนแนวปะการังที่ใช้เวลาร้อยปีสร้าง — ให้ใครสักคนมาตัดมันออก

แหล่งข้อมูล

• Mongabay — วิทยาศาสตร์ภาคประชาชนใต้น้ำเผยปัญหาอวนผีในประเทศไทย (มกราคม 2025)
• Science Advances — ประมาณการเครื่องมือประมงที่สูญหายสู่มหาสมุทรทั่วโลกในแต่ละปี (2022)
• FAO — เครื่องมือประมงที่ถูกทิ้ง สูญหาย หรือถูกปล่อยทิ้ง
• EJF — การเก็บรวบรวมและรีไซเคิลอวนผีในประเทศไทย
• Euronews — เครื่องมือประมงผี: ภัยซ่อนเร้นที่ก้นทะเล (เมษายน 2026)